De lichamelijke en seksuele ontwikkeling van mensen begint al voor de geboorte. De geslachtsorganen worden gevormd, terwijl het kindje nog in de buik groeit. Na de geboorte gaat de ontwikkeling verder: kinderen groeien niet alleen in de lengte, maar ook op het gebied van gevoel, gedrag en relaties.
Seksuele ontwikkeling gaat over meer dan alleen seks. Het gaat ook over liefde, vriendschap, intimiteit en het leren kennen van je eigen lichaam. Verder leer je over je persoonlijke wensen en grenzen – wat je prettig vindt of juist niet.
Experimenteren en jezelf ontwikkelen horen bij seksuele ontwikkeling. Daarnaast moet je leren om je wensen en grenzen aan te geven, en positief te denken over je eigen lichaam. Seksuele ontwikkeling is dus een breed proces waarin dingen als liefde, vriendschap en zelfvertrouwen samenkomen.

Elke leeftijdsfase van een kind brengt nieuwe ontdekkingen met zich mee. Kinderen doorlopen ongeveer dezelfde stappen, de een wat sneller dan de ander. Dat zie je bijvoorbeeld als kinderen leren lopen of praten.

Dat is heel normaal, ook als het over de seksuele ontwikkeling gaat. 
Hoe die fases eruit zien, beschrijven we hieronder. De informatie die je hier leest, is voor een groot deel afkomstig van Rutgers Nederland.

Het is belangrijk om baby’s liefde te geven en te knuffelen, zodat ze zich veilig voelen. Dit helpt bij een gezonde seksuele ontwikkeling. Door liefde en knuffels voelen kinderen zich goed over hun eigen lichaam en leren ze dat aanrakingen fijn en veilig kunnen zijn.
Kinderen in deze fase ontdekken hun eigen lichaam. Ze doen dit door te kijken en te voelen. Bij het verschonen van de luier zitten ze bijvoorbeeld met een hand aan hun eigen geslachtsdeel. Dit is heel normaal en ze vinden het prettig. Ze doen dit niet om klaar te komen. Daarom noemen we dit geen masturbatie. Kinderen hebben tot ze 7 jaar zijn geen seksuele gevoelens bij hun penis of vagina. Als een kind bijvoorbeeld kijkt naar hoe een ander kind plast, is dat puur uit nieuwsgierigheid.
In deze leeftijdsfase leren ze het verschil tussen jongens en meisjes. Vaak is dit op basis van het uiterlijk en gedrag. Jongens doen bijvoorbeeld stoer en hebben kort haar en meisjes hebben lang haar en spelen met poppen.
Kinderen kunnen ook in de ‘vieze woorden fase’ komen. Ze zeggen dan woorden als ‘poep’ of ‘plas’, maar soms ook woorden als ‘piemel’. Dit kan komen doordat het kind nieuwsgierig is of gemerkt heeft dat volwassenen hierop reageren. Sommige volwassenen schrikken of lachen hier bijvoorbeeld om. Kinderen zien dat als een beloning, waardoor ze ermee doorgaan.

In deze fase leren kinderen regels en grenzen.
Ze kunnen nog steeds ‘vieze woorden’ gebruiken, maar dat doen ze dan om een reactie uit te lokken. Soms gebruiken ze vieze woorden ook als scheldwoorden. Leg dan rustig uit dat dit niet de bedoeling is. Ze leren vanzelf wat wel en niet mag.
Kinderen spelen in deze fase ook ‘doktertje’ of ‘vadertje en moedertje’. Dit doen ze om te ontdekken hoe hun eigen lichaam en dat van andere kinderen eruit ziet. Verder spelen kinderen soms na wat ze bij hun opvoeders of andere volwassenen hebben gezien, zoals elkaar een kus geven voor ze naar het werk gaan.
Kinderen beginnen zich ook af te vragen hoe kindjes worden gemaakt. Ze vragen dan bijvoorbeeld: “Waar komen baby’s vandaan?” Opvoeders kunnen hier het beste eerlijk op antwoorden. Er bestaan ook boekjes over dit onderwerp die geschikt zijn voor kinderen van deze leeftijd.
In deze fase zijn kinderen ook al bezig met de verschillen tussen jongens en meisjes. Ze proberen te bepalen of iemand een jongen of meisje is, zoals ze hebben geleerd. Maar ze zien ook dat er meer mogelijkheden zijn dan alleen ‘jongen’ of ‘meisje’.

Veel kinderen tussen de 6 en 9 jaar zijn wel eens verliefd geweest. Vaak op iemand uit de klas of een juf of meester. Dit betekent dat ze iemand lief vinden en graag bij diegene willen zijn. Het verschil tussen vriendschap, verkering en houden van, wordt steeds duidelijker.
In deze fase hebben kinderen vaak vriendjes of vriendinnetjes van hetzelfde geslacht. Spelen met een kind met een ander geslacht kan spannend zijn. Kinderen gaan zich vaker kleden en gedragen als een ‘echte jongen’ of een ‘echt meisje’. Ze worden zich bewuster van wat anderen van ze vinden en kunnen hun gedrag daarop aanpassen.
Vanaf ongeveer 7 jaar ontdekken kinderen dat geslachtsdelen ook een seksuele functie hebben. Ze vinden dat interessant en willen graag naar hun eigen geslachtsdeel kijken of het aanraken. Ze kunnen ook nieuwsgierig zijn naar het lichaam van anderen. Het is belangrijk om kinderen te leren wat zij wel en niet mogen doen op dit gebied. Ze mogen bijvoorbeeld aan hun eigen geslachtsdeel zitten als ze alleen op hun eigen kamer zijn of in de badkamer.
Jongens kunnen al vanaf hun geboorte een stijve penis krijgen. Dat heeft niets met seksuele opwinding te maken. Het betekent dat het lichaam goed werkt. Jongetjes kunnen dat heel interessant vinden en er iets over zeggen, zoals “Kijk wat ik kan!” of “Hij is groot!”.
Kinderen hebben vaak het idee dat hetero zijn normaal is. Meisjes vallen op jongens en jongens vallen op meisjes. Meisjes hebben lang haar hebben en jongens spelen niet met poppen. Homoseksualiteit (jongens die op jongens vallen en meisjes die op meisjes vallen) kan door kinderen in deze fase niet worden geaccepteerd. Ze kunnen er grapjes over maken, maar het is belangrijk dat volwassenen hier grenzen aan stellen. Als volwassenen meelachen met deze grapjes, denken kinderen dat het normaal is om anderen hiermee te pesten. Het kan er ook voor zorgen dat kinderen later niet durven vertellen dat ze homoseksueel zijn.

Kinderen tussen de 9 en 12 jaar beginnen schaamtegevoelens te krijgen. Waar meisjes bijvoorbeeld eerst nog alleen in een zwembroekje op het strand liepen, willen ze nu liever een badpak of bikini aan. Ook willen ze zich liever niet meer omkleden in een ruimte met andere mensen.
De puberteit komt eraan. Kinderen van deze leeftijd worden steeds nieuwsgieriger naar seks en sommigen krijgen voor het eerst verkering. Misschien wordt er al eens gekust. Door hun nieuwsgierigheid kunnen ze vragen over seks gaan stellen. Ouders kunnen samen met hun kinderen op internet filmpjes kijken om hierover te praten. Kinderen kunnen ook zelf op zoek gaan naar antwoorden, bij vrienden of op het internet.
In deze periode beginnen ook de eerste lichamelijke veranderingen. Jongens krijgen schaamhaar, een lagere stem, ze kunnen hun eerste zaadlozing krijgen en soms begint de baardgroei. Bij meisjes beginnen de borsten te groeien, ze krijgen schaamhaar, de heupen worden breder en ze kunnen voor het eerst ongesteld worden. Door deze veranderingen kunnen kinderen onzeker worden over hun lichaam. Sommigen worden heel preuts of verlegen als het over seks of hun lichaam gaat.

Tussen de 13 en 15 jaar zijn kinderen echte pubers. Ze willen zelfstandiger zijn en luisteren steeds minder naar hun opvoeders. De mening van vrienden wordt steeds belangrijker. Pubers zijn ook gevoeliger voor afwijzing en kritiek, wat ze vatbaar kan maken voor groepsdruk.
Jongeren zoeken zelf informatie over seks op internet. Ze doen dit vaak met leeftijdsgenoten, in plaats van dat ze het aan hun opvoeders vragen. Ze krijgen in deze periode meer seksuele interesse in leeftijdgenoten en veel jongeren tongzoenen voor het eerst.
Hun seksuele voorkeur wordt duidelijker: op wie val je? Jongeren bespreken dit meestal eerst met hun vrienden. Sommige jongeren kiezen ervoor om hier helemaal (nog) niet over te praten.
Pubers in deze leeftijdsfase vormen hun eigen mening  over seks, relaties en verliefdheid. De eigen groep vrienden of leeftijdsgenoten speelt hier een hele grote rol in. Bijvoorbeeld: als een vriendin al seks heeft gehad, kan een jongere ook denken dat ze dit moet doen om erbij te horen. Maar misschien is ze hier nog helemaal niet aan toe. Daarom is belangrijk dat opvoeders weten met wie hun kind omgaat en hier open over in gesprek te gaan.
In deze leeftijdsfase kunnen jongeren zich ook afvragen of zij zich wel prettig voelen in hun eigen lichaam: “Ben ik wel een meisje of jongen?”

Bron: Rutgers Kenniscentrum Seksualiteit (2016), Seksuele ontwikkeling van kinderen 0-18 jaar

In deze leeftijdsfase oefenen jongeren met relaties. Zij maken zelf de keuze om wel of geen seks te hebben. Veel jongeren doen aan zelfbevrediging en hebben in deze periode voor het eerst seks. Denk hierbij aan zoenen, voelen, strelen, vingeren, aftrekken, orale seks (met de mond) en/of penetratie (penis in vagina). Er zijn ook jongeren die willen wachten met seks, bijvoorbeeld tot ze getrouwd zijn. In deze fase bespreken jongeren met elkaar wat ze wel en niet leuk vinden in relaties en vriendschappen. Ze weten vaak ook beter wat hun seksuele voorkeur is: hetero, bi, homo, lesbisch, panseksueel of iets anders. Dit is een belangrijke en spannende periode, waarin de ondersteuning van opvoeders en vrienden belangrijk is.
Social media speelt een grote rol in het leven van pubers. Ze gebruiken het om informatie op te zoeken, maar ook om te flirten en in contact te komen met anderen. Sexting (het sturen van naaktbeelden of seksueel getinte berichten) komt veel voor. Het is belangrijk hier open over te praten. Jongeren moeten weten dat ze zelf keuzes mogen maken. Wil ik wel aan sexting doen? Wil de ander dit wel? En wat doe ik als ik zelf naaktfoto’s ontvang?
Pubers vinden het vaak lastig om grenzen te herkennen, aan te geven en te respecteren. Dit kan leiden tot misverstanden en misschien zelfs wel ongewenste seksuele ervaringen. Het is goed om ook dit te bespreken.

Bron: Rutgers Kenniscentrum Seksualiteit (2016), Seksuele ontwikkeling van kinderen 0-18 jaar